اعداد و ارقام در اقتصاد ایران (2): بودجه

قانون بودجۀ کل کشور مجوز قانونی مجلس به دولت برای کسب درآمد و خرج آن است. هر درآمدی که دولت کسب می کند و هر هزینه ای که انجام می دهد باید بر مبنای این قانون باشد. قانون بودجه سندی است که حتی برای اقتصاد خوانده ها هم پیچیده است، چرا که بیش از آنکه اقتصادی باشد، حسابداری است. آنچه من توانستم از آن در بیاورم، در زیر می آورم. ارقام مربوط به سال 1387 هستند.

قانون بودجه در مورد درآمد و هزینۀ رقمی در حدود 2000 ه.م.ر. (= هزار میلیارد ریال) تصمیم گیری می کند. (برای اینکه تصویری از این ارقام داشته باشیم می توانیم آن را به دلار  با نرخ ارز 10000 ریال تبدیل کنیم. در این حالت کافیست یک صفر از ه.م.ر. بیندازیم تا معادل میلیارد دلار آن بدست آید. مثلاً 2000 ه.م.ر. در حدود 200 میلیارد دلار می شود.) این رقم در حدود 50 تا 60 درصد تولید ناخالص داخلی کشور است.  تمامی این  مبلغ اهمیت بودجه ای ندارد. در واقع بخش عمدۀ این مبلغ مربوط به شرکتهای دولتی و بانکها است و از آنجا مالکیت تمامی آنها یا بخش عمده ای از آنها با دولت است، در آمد و هزینه های آنها باید به تصویب مجلس برسد. در این مورد بودجه در واقع چیزی بیش از قانونی کردن فعالیت اقتصادی آنها نیست.

بخشی که اهمیت بیشتر دارد، درآمد و مخارج بودجۀ عمومی است.

تا قبل از سال 1380  بودجۀ عمومی در بخش درآمدها و هزینه ها تعریف می شد و رقمی به عنوان رقم کل بودجۀ عمومی را می شد در آن پیدا کرد که همان کل هزینه ها یا درآمدها بود. از این سال به بعد ساختار بودجه نویسی با استانداردهای جدید بین المللی هماهنگ شد. در این ساختار، هر چند رقم کل بودجه ذکر نمی شود، می توان رقم بودجه را بر مبنای جمع هزینه ها یا درآمدها حساب کرد.

در سال 1387 جمع ارقام درآمدی، برابر با جمع ارقام هزینه ای، ومعادل 813 ه.م.ر. (حدود 80 میلیارد دلار) است که در حدود 22 درصد تولید کشور است.

هزینه ها و درآمدها در ساختار جدید در سه بخش مجزا و بر مبنای نوع هزینه و درآمد تقسیم بندی شده اند. این سه بخش عبارتند از: درآمدها و هزینه های جاری، درآمدها و هزینه های سرمایه ای، و هزینه ها و درآمدهای مالی.

1. درآمد ها و پرداختهای هزینه ای (جاری): درآمدها شامل درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدها است. سایر درآمدها شامل مواردی مانند سود سهام شرکتهای دولتی و درآمد حاصل از ارائۀ خدمات دولتی است. درآمد نفت و گاز در اینجا وارد نمی شود. منظور از هزینه ها در این بخش فقط هزینه های جاری است که صرف حقوق کارمندان و هزینه های معمول سازمانهای دولتی است. رقم درآمدها 379 ه.م.ر. و رقم هزینه ها 564 ه.م.ر. است. در این بخش معمولاً تفاضل بزرگی وجود دارد که به آن تراز عملیاتی می گویند. درآمدهای معمول دولت نمی تواند پاسخگوی هزینه های معمول آن باشد. در نتیجه برای پوشش دادن این هزینه ها از فروش اقلام سرمایه ای، یعنی نفت، استفاده می شود.

2. واگذاری و تملک داراییهای سرمایه ای (عمرانی): در تقسیم بندی جدید هر آنچه که نوعی دارایی باشد، مانند نفت، در این قسمت می آید. واگذاری داراییهای سرمایه ای به زبان ساده همان فروش نفت و امثال آن است. این رقم در حدود 217 ه.م.ر. است که بیش از 99.5 درصد آن نفت خام است. تملک داراییهای سرمایه ای به هزینه های عمرانی دولت گفته می شود. مثلاً هزینۀ ساخت یک بیمارستان دولتی در این بخش ظاهر می شود. هزینهای عمرانی در سال 1387 در حدود 214 ه.م.ر. بوده است.

نسبت هزینۀ جاری و عمرانی نسبت مهمی است که میزان توجه دولت به سرمایه گذاری را نشان می دهد. این نسبت در حدود 28% (عمرانی) و 72% جاری است. این نسبت تقریباً همیشه در همین حدود یعنی تقریباً 30 به 70 بوده است.

اگر دو بخش بالا را با هم در نظر بگیریم کسری بودجه ای معادل 182 ه.م.ر. ظاهر می شود. این کسری از بازارهای مالی تامین می شود که در بخش سوم می آید.

3. واگذاری و تملک داراییهای مالی: واگذاری داراییهای مالی به معنای استفاده از منابع مالی داخلی و خارجی است. در سال 1387 این رقم 218 ه.م.ر. بود که سهم منابع خارجی در آن تقریباً ناچیز بود. در حدود 85 درصد این رقم استفاده از حساب ذخیرۀ ارزی بوده است. مابقی آن از محل واگذاری شرکتهای دولتی و سایر منابع تامین شده است. تملک داراییهای سرمایه ای که شامل باز پرداخت وامها بوده است رقمی کوچک و در حدود 36 ه.م.ر. بوده است. تفاضل رقم واگذاری و تملک همان 182 ه.م.ر. است که صرف پر کردن کسری بودجه می شود. به عبارت دیگر کسری بودجه از محل داراییهای مالی یعنی همان ذخیرۀ ارزی تامین می شود. این کسری در حدود 22 درصد بودجه و 5 درصد تولید کشور است.

نکاتی در این ارقام وجود دارد که من نتوانستم توضیحی برایشان بیابم. مهمترین نکتۀ مبهم این است که درآمد ناشی از فروش نفت خام در حدود 147 ه.م.ر ثبت شده است. اگر فراورده های نفتی را هم به آن بیافزاییم به رقم 215 ه.م.ر. می رسیم. درحالیکه صادرات نفت و گاز در حدود 82 میلیارد دلار بوده است. روشن است که یا تمامی ارز ناشی از صادرات وارد بودجه عمومی نمی شود، یا به صورت دیگری در بودجه می آید، و یا نرخ ارز استفاده شده خیلی پایین است. (گزینۀ آخر یعنی نرخ ارز پایین به نظرم منتفی است چرا که تا سال 1380 بخش بزرگی از ارز وارد شده به بودجه با نرخهای پایین (175 تومانی) به ریال تبدیل می شد. ولی از این سال به بعد نرخ یکسانی برای تبدیل ارز به کار رفته است. مثلاً در سال 1381 نرخ استفاده شده 7700 ریال بود و تفاوت ایجاد شده در ردیف بودجه ای جداگانه ای به نام ما به التفاوت نرخ ارز کالاهای یارانه ای آورده شد.)

هر توضیحی از طرف افرادی که بودجه را می شناسند مایۀ امتنان خواهد بود.

Advertisements

11 Responses to اعداد و ارقام در اقتصاد ایران (2): بودجه

  1. محمدصادق الحسینی says:

    در قسمت دارایی های سرمایه ای فروش نفت معادل حدود 15 میلیارد دلار آمده ولی در قسمت واگذاری های دارایی های مالی نیز حدود 16 میلیارد دلار بنام صندوق ذخیره برداشت شده که همان پول نفت است یعنی روی هم حدود 30 و خرده ای می شود. البته مابقی نفت هم در بودجه نیست. و کلا معلوم نیست که مابقی درامدهای دلاری نفت کجا می رود. (مثلا برای سال گذشته که درامد حدود 70 میلیارد دلار بوده، تقریبا 40 میلیارد دلار پول معلوم نیست کجا و چگونه با چه سندی هزینه شده است)

    • حسین عباسی says:

      محمد عزیز
      با این توضیح باید فرض کنم که این 16 میلیارد دلار (همون 18 ه.م.ر. کسری) که از صندوق برداشت می شه، در همون سال به صندوق ریخته می شه و بعد تحت عنوان واگذاری داراییهای مالی برداشت می شه. کار با مزه ای است!
      باز هم یه بخش بزرگ، به قول تو 40 میلیارد، معلوم نیست چی شده. اگه دیدیش خبرش رو به ما بده.
      سپاس

  2. محمدصادق الحسینی says:

    آقا چند نکته دیگر که با تحقیقات بسیار دستگیرم شد!
    حدود کمتر از 10 میلیارد دلار هم در بخش مالیات شرکت های حقوقی در سرفصل مالیات مربوط به نفت می شود که مربوط به مالیات شرکت نفت است.
    همچنین بخش دیگری از درامدهای نفتی در بودجه شرکت های دولتی می آید که شامل بودجه عمومی نمی شود. بدین معنا که از پول نفت مثلا شرکت هواپیمایی هواپیما می خرد یا سازمان انرژی اتمی سانتریفیوژ می خرد. اینها اصلا معلوم نیست که چقدر ارز صرفشان شده است بلکه کل بودجه اشان مشخص است و مثلا تعداد هواپیماها. بنابراین حدود 40 میلیارد دلار از نفت دقیقا در بودجه خرج می شود.بخشی هم در بودجه شرکت های دولتی می اید(مقدارش به هیچ وجه معلوم نیست و در سال های مختلف هم کاملا مختلف است). بخش دیگرش هم که معلوم نیست!(ولی تخمین های موجود می گوید که این بخش در حدود 10-15 میلیارد دلار می شود مثلا برای 86 و 87 که درآمد نفت 81 ملیارد دلار بوده است)

    • حسین عباسی says:

      دستت طلا
      قانون بودجه رو پیدا کردم. میگه 6 درصد پول نفت رو شرکت نفت برای خودش نگه میداره. این مالیات که میگی هم 13 درصد اون 94 درصدیه که میره توی خزانه.
      جالبه که مستقیماً از پول نفت میدن به سایر شرکتهای دولتی. فکر می کردم این شرکتها از طریق بودجه پول می گیرن.
      احتمال میدم بخشی هم وارد حساب ذخیرۀ ارزی میشه و در قالب واگذاری داراییهای مالی دوباره برداشت میشه.
      ممنون از تحقیقاتت

  3. بازتاب: عدم آشنایی اقتصادخوانده ها با آمارهای ایران « دوستدار سقراط (Philo-socrate)

  4. علي نعمتي شهاب says:

    1- من الان وقت نگاه کردن قانون بودجه را ندارم؛ اما حداقل در مورد شرکت‌هاي زيرمجموعه وزارت نفت دو تا نکته جالب وجود دارد (اين مطالب در مورد شرکت ملي گاز ايران قطعا درست است، باقي را مطمئن نيستم ولي احتمالا همين طور است)
    ـ بخشي از درآمد اين شرکت‌ها اصلا در بودجه‌شان نمي‌آيد و مستقيما اين اجازه را دارند که خرج‌شان بکنند. اين درآمد از دايره شمول قانون محاسبات عمومي خارج است! (مثلا درآمد پالايشگاه‌هاي گاز فقط در مورد فروش گاز طبيعي ثبت مي‌شود و در مورد ساير محصولات‌شان ـ يعني گوگرد و ميعانات گازي ـ چون قانون محاسبات عمومي به آن‌ها اشاره نکرده نه در بودجه مي‌آيند و نه کسي بيرون از مجموعه وزارت نفت اصلا خبر دارد که چه خبر است. البته ميزان فروش ميعانات گازي براي اين‌که آمار صادرات غيرنفتي را بالا ببرند با دستکاري رقم‌اش را اعلام مي‌کنند، ولي در کل اين درآمدها دارد توسط دولت خرج مي‌شود و در بودجه نيست!)
    ـ بخشي از درآمد تملک دارايي‌هاي سرمايه‌اي عملا معلوم نيست که چه بلايي سرش مي‌آيد و در نتيجه براي دولت کسر بودجه ايجاد مي‌کند. قضيه يک ميليارد گاز گمشده را حتما شنيده‌ايد: ماجرا اين است که حجم توليد پالايشگاه‌ها از مجموع حجم ميزان گاز مصرف شده در داخل کشور و گاز صادر شده به ترکيه بيش‌تر است!!!
    2- تا جايي که من مي‌دانم رئيس‌جمهور و وزرا هر کدام بسته به جايگاه‌شان يک بودجه احتياطي براي خرج کردن دارند که در قانون بودجه نمي‌آيد و بخشي‌ از آن هم ارزي است.
    3- همان‌طور که صادق اشاره کرده بخشي از بودجه عملا در شرکت‌هاي دولتي خرج مي‌شود. علاوه بر آن شرکت‌هاي زيرمجموعه شرکت‌هاي مادر دولتي براي خرج کردن ارز نمي‌توانند مستقلا اين کار را انجام بدهند و بايد از طريق شرکت مادرشان از بانک مرکزي ارز بگيرند. من خيلي مطمئن نيستم که اين مبالغ ارز از بودجه ريالي شرکت‌ها کم بشود. منبع اين خريدهاي ارزي را نمي‌دانم کجاست.
    4- بودجه نيروهاي مسلح را هم به بودجه نامشخص شرکت‌هاي دولتي بيفزاييد. معلوم نيست بودجه نظامي ايران سالانه واقعا چقدر است و واقعا چقدرش ارزي است!

    • حسین عباسی says:

      علی عزیز، سپاس از توضیحاتت. همانطور که تو توضیح دادی اقلامی در اقتصاد رد و بدل می شود که در بودجه نمی آید و نمی شود مقدار آنها را برآورد کرد. بعلاوه وقتی هم اقلامی در بودجه می آیند به این معنی نیست که دقیقاً در محل خود صرف می شوند.
      اما برخی از اقلامی که اشاره کردی قابل ردیابی است. مثلاً بخشی از درآمد شرکتهای نفت و گاز که به شرکت داده می شود در بودجه ذکر می شود. شرکت نفت 6 درصد از پول نفت و شزکت گاز 11 درصد ارزش گاز خام تولیدی را طبق قانون برای خودش برمی دارد.
      تفاوت ارقامی که من به دنبال یافتن علتی برایش بودم در حدود چند ده میلیارد بود. در نهایت در گزارش سالانه و ترازنامۀ بانک مرکزی جواب را پیدا کردم.
      طبق مادۀ اول قانون برنامۀ چهارم بخش مشخصی (تعیین شده در جدول شمارۀ 8 برنامه) از پول نفت به ریال تبدیل شده و وارد بودجه می شود. این بخش برای سال 1386 در حدود 15.1 میلیارد دلار بود. مابقی بعد از کسر اقلام متعدد وارد حساب ذخیرۀ ارزی می شود. البته بعداً کسری بودجه از همین دلارهای حساب ذخیرۀ ارزی تامین می شود.

  5. بازتاب: بودجۀ 1390 « مجلۀ اقتصادی (IRPD ONLINE JOURNAL)

  6. برای اینکه بحث های این پست کامل بشه:
    در قسمت اول بودجه، جایی که هیچکس توجهی نمی کند! بندهایی وجود دارد که خارج از جداول بودجه و کل قانون چند میلیارد دلاری را تقسیم می کند. مثلا در بودجه 90 در بند دو بودجه حدود 12 میلیارد دلار از پول نفت تقسیم شده برای خرید تجهیزات و سلامت و غیره که در متن بودجه نیامده است! این بخشی از همان چیزی است که گفتم مستقیما به شرکت ها یا نهادها داده می شود برای خرید تجیهیزات.

  7. بازتاب: بودجۀ 1390 | آی-آر-پی-دی آنلاین (IRPD ONLINE)

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: