جنایت و مکافات تصادفی

طبق خبر منتشره، در ساعات پایانی شب یکی از روزهای خرداد 1374 در تهران فردی با ضربۀ چوب به قتل می رسد. در تحقیقاتی که انجام می شود، دو نفر متهم به قتل دستگیر می شوند. هر یک از این دو نفر مدعی می شوند که دیگری قتل را مرتکب شده است. از آنجا که هیچ شاهدی در صحنه وجود نداشته است، تحقیقات نمی تواند مشخص کند که قاتل کیست. و از آنجه که مقتول با یک ضربه به قتل رسیده است، فقط یکی از دو نفر قاتل است.

قاضی نمی تواند هر دو را قصاص کند چون یکی از آنها بیگناه است. نمی تواند هر دو را رها کند، چون یکی ار آنها قاتل است.

در نهایت، بدون تعیین قاتل، قاضی حکم داده است که باید دیه پرداخت شود. برای اینکه دیه را چه کسی بپردازد هم به قرعه کشی متوسل شده است. یکی از این دو نفر به قید قرعه باید دیه را بپردازد.

من با مبنای حقوقی و فقهی این حکم آشنا نیستم. ولی اگر از منظر اقتصاد و حقوق به این قضیه نگاه کنیم، یک جای کار اشکال دارد.

بر مبنای این دیدگاه، سیستم جزایی باید طوری طراحی شود که خالص هزینه های اجتماعی ناشی از جرم و جنایت به حداقل برسد. در این طراحی اثرِ بازدارندگیِ مکافات مهمترین منفعت اعمال جریمه ها و مجازاتها به شمار می رود. همین اصل بازدارندگی است که مجازات متناسب با جرم و نیز احتمال به دام افتادن مجرم را توجیه می کند. در این دیدگاه، مجرمان افرادی هستند که قادر به حساب و کتابند و به جرم را با توجه به منافعش برای آنها و نیز مکافاتهای انتظاری مرتکب می شوند.

حال اگر به صرف اینکه دو نفر متهم در صحنه حضور داشته اند و سیستم قضایی نمی تواند قاتل را از میان این دو نفر تشخیص دهد مجازات اعدام به پرداخت دیه تقلیل داده شود و مقدار انتظاری دیه هم با اجرای قرعه کشی نصف شود، تعادل جرم و مکافات به هم می خورد. مهمترین اثر این امر کاهش اثر بازدارندگی مکافات است.

به سادگی می توان تصور کرد که مجرمان حرفه ای با اطلاع از چنین حکمی ترتیبی بدهند که با مکافات انتظاری بسیار کمتری مواجه شوند. ایجاد چنین انگیزه هایی در مجرمان مسلماً نقص سیستم جزایی محسوب می شود.

Advertisements

6 Responses to جنایت و مکافات تصادفی

  1. مهدی says:

    سلام
    با استدلال تان زیاد موافق نیستم!مخصوصا با این جمله که «مجرمان افرادی هستند که قادر به حساب و کتابند و به جرم را با توجه به منافعش برای آنها و نیز مکافاتهای انتظاری مرتکب می شوند». بطور مثال کاری که مجازاتش بطور حتم اعدام است با کدام منفعت برابری دارد؟موردی هم که شما مطرح کردید از موارد بسیار نادر است که من هم تا به حال نشنیده بودم و جور کردن شرایطی که شما گفتید بسیار سخت.

    • حسین says:

      سلام مهدی
      آنهایی که قتل مرتکب می شوند احتمال گیر افتادن خود را بالا نمی دانند. و در هر قتلی هم دادستان نمی تواند اثبات کند که قتلی بوده که مکافات اعدام دارد. در نتیجه مکافات انتظاری (یهنی احتمال ضربدر مکافات) برای مجرمان همیشه کمتر از اعدام است.
      موردی که مطزح کردم نادر است ولی برای بررسی کارکرد و سازگاری سیستم مفید است

  2. نخیر. این مساله قرعه کشی، صرفا زمانی ممکن است که هیچ دلیل و برهانی برای صدور حکم نباشد و خلاصه دست قاضی خالی خالی باشد. وقتی دلیل نباشد، و اثر تنبیهی و قصاص منتفی شود، به طریق اولی اثر بازدارندگی هم منتفی خواهد شد و طبیعتا این ربطی به سیستم حقوقی ندارد. از این دست جرایم به وقور یافت می شود : توهین به شخص از آنهاست که وقتی شما شاهد و مدرکی ندارید، نه تنها محکوم نمی شود طرفتان، بلکه اعاده حیثیت هم میکند! دنبال اثر بازدارندگی گشتن که جای خود دارد. بعید می دانم قرعه کشی مذکور مصداق مناسبی برای ایده شما باشد.

    • حسین says:

      به نظرم این مسئله با حالتی که مدرک کافی وجود ندارد فرق می کند. اینجا متهم در دست است ولی توانایی تفکیک مجرم وجود ندارد. حکم صادره انگیزۀ فرد برای جرم را کاهش نمی دهد.
      احتمالاً ابعادی از قضیه وجود دارد که حقوقدانان بهتر می توانند توضیح دهند، ولی از نظر اقتصادی می توان در مورد اثر بازدارندگی مکافات احتمالی صحبت کرد.

  3. ضمنا یادم رفت بگویم قالب جدید مبارک! تا حالا وقتی می خواندیمتان، نمی شد فهمید شمایید یا صادق الحسینی کاتالاکسی! بالاخره کل وبلاگ های اقتصادی ایرانی 20 تا هم نیستند، قالب دو تایشان یکی باشد، خوب نیست.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: