الزامات تولید در اقتصاد امروز

در روزهای قبل خبرهایی منتشر شد از شکستن چند سد کوچک در ایران. برخی گروههای سیاسی سعی در سرپوش گذاشتن بر آن داشتند و گروههای دیگر سعی در بزرگ نمایی آن. هر دو گروه می دانند که ساخت سد به احتمال زیاد توسط شرکتی دولتی یا نیمه دولتی و به عنوان پروژه ای دولتی انجام شده و شکست آن به معنای ناکارآمدی دولت ارزیابی می شود. این نوع ارتباط فعالیت اقتصادی با دولت در نهایت نه به نفع دولت تمام می شود و نه به نفع اقتصاد. جای آن دارد که دولت با تغییر جایگاه سنتی اش در اقتصاد، که غالباً همان نقش بنگاه اقتصادی بوده است، راه را برای فعالیت اقتصادی کارآمد هموار کند.

امروزه ساخت سد، نیروگاه، پالایشگاه و حتی بسیاری از سایر فعالیتهای اقتصادی متوسط و کوچک فقط فرایند تبدیل سیمان و سنگ و لوله و فلز به ساختمان و ماشین آلات نیست. دهها فعالیت مکمل قبل از ساخته شدن، در زمان ساخت، و نیز بعد از آن باید انجام شود تا مجموعه ای ساخته شود که خدمات آن باعث افزایش خالص تولید اقتصاد شود. بیشتر این فعالیتها خدماتی هستند نه فیزیکی. قواعد حاکم بر آنها هم در دانشکده های اقتصاد، فاینانس، و حقوق طراحی می شوند نه در دانشکده های مهندسی. به عبارت دیگر تولید امروزی نمی تواند به دید مهندسی اکتفا کند. باید دید اقتصادی را هم به آن بیافزاید.

مهمترین تفاوت دید مهندسی و دید اقتصادی به یک پروژه این است که در دید اقتصادی «انگیزۀ افراد» وارد معادلات می شود.

نکتۀ اول در وارد کردن انگیزۀ افراد در فرایند تولید به نوع دخالت دولت بر می گردد. وقتی سازمانی دولتی مسئول ساخت پروژه ای می شود، هر قدر هم که از نظر تکنولوژیکی قوی باشد، به دلیل زاویه دار بودن انگیزۀ ماموران دولتی با اهداف اقتصادی نتیجۀ حاصله مشکل خواهد داشت. طراحی مکانیسمی که انگیزه های دولتیان را با اهداف اقتصادی همسو کند هر چند از دید تئوری غیرممکن نیست، بسیار سخت است.

از مهمترین روشهایی که برای وارد کردن متغیرهای انگیزه ای در پروژه ها استفاده می شود، وارد کردن شرکتهای مالی و بیمه ای درتامین مالی پروژه است. بانکی باید حاضر باشد برای ساخت مثلاً یک سد پول بدهد و شرکت بیمه ای باید حاضر باشد به نوعی بازگشت این پول را، مثلاٌ از طرف دولت یا از طرف منتفع شوندگان از آن، بیمه کند. اینکه دولت در نهایت تامین کنندۀ مالی سد است هم تغییری در این موضوع نمی دهد. دخالت دادن بانک و بیمه در فرایند تامین مالی به نوعی تضمین می کند که کل فرایند از نظر مالی قابل توجیه است و صرف دلایل سیاسی نیست که پروژه را رقم می زند.

اما افزایش نقش انگیزه های افراد به معنای کاهش نقش دولت نیست، به معنای جابجایی آن به عرصه های دیگر است. مهمترین این عرصه ها قوانین ناظر بر فعالیت اقتصادی است. تعیین حد و حدود مالکیت از اولین گروه قوانین لازم برای فعالیت است. مثلاً حوزۀ قوانین مالکیت ناظر بر ساخت سد نه تنها اموال فیزیکی با مرزهای مشخص را در بر می گیرد بلکه داراییهای با مرزهای نامشخص و داراییهای عمومی را هم متاثر می کند. آبهای زیر زمینی، زمینهای کشاورزی پایین دست و بالا دست سد، جنگلها و مراتع و گاهی حتی محل زندگی افراد هم از ساخت سد تاثیر می پذیرند. تعیین حد و حدود مالکیتها و نحوۀ برخورد با تغییر در این مالکیتها از اجزای غیر قابل اجتناب ساخت سد است. بعلاوه اگر ساخت سد اثرات مثبت یا منفی جانبی برای افراد جامعه دارد، قوانین حق مالکیت است که باید نحوۀ برخورد با آنها را تعیین کند.

مرتبط با قوانین حق مالکیت، قوانین لازم برای تسهیل قرارداد است. فرض کنید منافع کلی طرح بر هزینه های آن می چربد، ولی افرادی هستند که از اجرای طرح متضرر می شوند. نقش دولت در این میان این است که شکل گیری قرارداد بین مجریان طرح و متضرران را تسهیل کند به طوریکه مجریان بتوانند با جبران خسارت متضرران طرح را پیش ببرند و متضرران دست خالی و ضرر دیده نمانند.

علاوه بر حقوق مالکیت و قراردادها، قوانین ناظر بر خسارت باید روشن باشد تا در صورت بروز حادثۀ ناخواسته، بتوان به آن رسیدگی کرد. حقوق ناظر بر خسارت رسانی هم فراتر از این است که هر خسارتی که مثلاً بر اثر شکستن سد ایجاد شده باشد مقصر آن سازندۀ سد است. مثلاً فرض کنید همیشه این احتمال هست که در صورت بارش شدید آب سد سرریز شده یا دریچۀ سد بشکند و به داراییهای پایین دست خسارت بزند. اگر قوانین ناظر به خسارت روشن باشد هم مجری طرح و هم افراد پایین دست می توانند اقدامات لازم را برای کاهش خسارت انجام دهند. سازندۀ سد انگیزه خواهد داشت که استانداردهای ایمنی را رعایت کند و افرادی که در معرض خسارت هستند این انگیزه را خواهند داشت که خود را از حوزۀ خطر دور کنند. توضیح اینکه قوانین کارآمد خسارت از این اصل تبعیت می کنند که برای جامعه بهتر است که اقدامات ایمنی با حداقل هزینه انجام شود. اگر کشاورز پایین دست سد می تواند با انجام اقدامات ایمنی کم هزینه از خسارتی پیش گیری کند که سازندۀ سد باید هزینۀ زیادی را صرف جلوگیری از آن کند، قوانین ناظر بر خسارت باید انگیزۀ این کار را فراهم کند.

حتی قوانین شکل گیری و رشد شرکتها هم در شکل گیری تولید کارآمد موثر است. به کرات شنیده می شود که گسترش فعالیت شرکتها و بزرگ شدن آنها در ایران محدود است. ایجاد شرکتی در ابعاد مایکروسافت، زیمنس، هیوندا، و امثالهم در ایران به دلایل سیاسی، اقتصادی، و حقوقی غیر ممکن است. شرکتهای کوچک حتی اگر بتوانند از نظر تکنولوژیکی همان خدمات را ارائه دهند، از نظر انگیزه ای در هما ن جایگاه قرار نمی گیرند. توضیح اینکه شرکت بزرگ در صورتی که در ایجاد خسارتی مقصر شناخته شود و شهرت و در نتیجه بازار را از دست بدهد، بیشتر از شرکت کوچک ضرر خواهد کرد. مالک شرکت کوچک می تواند از بازار خارج شود و فعالیت دیگری را شروع کند، ولی شرکت بین المللی این گزینه را ندارد. در نتیجه شرکتهای بزرگ با شهرت بین المللی در موقعیت بهتری برای تولید کارآمد بخصوص در پروژه های بزرگ هستند.

این مجموعه هر چند کامل نیست ولی تصوری اجمالی از الزامات تولید کارآمد در اقتصاد امروز را نشان می دهد. اگر اقتصاد ایران بخواهد رشد سریع داشته باشد، ناگزیر از حرکت در راستای برآورده کردن این الزامات است.

Advertisements

12 Responses to الزامات تولید در اقتصاد امروز

  1. عبالکریم. اباد says:

    بنظرم موضوع تولید درمقیاس انبوه درکشورما صرفا سیاسی است تجار(دلال)که درحال حاضر قدرت سیاسی نیز یافته اند تا فروش اخرین قطره نفت اجازه تولید نمیدهند

    • حسین says:

      تولید و اقتصاد در همه جا مرتبط با سیاست بوده است. در ایران هم همیشه همینطور بوده و چیز جدیدی نیست. مسئله این است که اگر قرار است تغییری در تولید انجام شود الزاماتی دارد که تغییر نحوۀ دخالت دولت از مهمترین آنها است.

  2. شیرین says:

    برای من همیشه این سوال بوده و هست که وقتی خود ارکان و مجموعه دولت می توانند از فعالیت های تجاری توسط افراد جامعه منتفع بشوند (مالیات، چرخش پول، واردات و….) به چه دلیلی سیاست ها را در جهت خلاف این جریان تنظیم می کنند؟!

    • حسین says:

      مهمترین دلیل این است که افرادی که این سیاستها را اعمال می کنند و سودش را می برند ممکن است همانهایی نباشند که سود سیاستهای جدید را می برند. مثلاً فرض کنید ارز آزاد شود و تعرفه ها کاهش یابد. در این صورت افرادی که تا کنون با ارز دولتی واردات می کردند تمام قدرت خود را از دست می دهند و افراد دیگری که می توانند بازارهای داخلی و خارجی را درست تحلیل کنند، وارد شده و سود می برند. در نتیجه افرادی که الان دست اندرکار واردات هستند تمام سعی خود را می کنند که این تغییر سیاست اتفاق نیافتد هر چند در نهایت این امر به نفع اقتصاد است و همگان از آن بهره مند می شوند. به عبارت دیگر هر تغییر سیاست دارای بازندگانی است که مهمترین مانع در مسیر اصلاحات اقتصادی هستند.

  3. ناشناس says:

    حسین گرامی خلاصه و مفید نوشتی «.اقتصاد و سیاست همه جا باهم مرتبط اند «و حاصل ازدواج آن موجودی است بنام قدرت ( در معنی تام آن سه قوه ) این تسلسل کی و به نفع جه گروهی پاره می شود ، این نیزسیاسی است مرتبط با اقتصاد ! مثلا آقای عسگراولادی اطاق بازرگانی ( لینک یکی از نوشته های شما ) گفته بود سی سال است رئیس اطاق بازرگانی ام . ده سال اول از آن آبرو ( بخوانید قدرت و ثروت) گرفتم و بیست سال به آن ابرو ( بخوانید خط مشی که حافظ منافع شان باشد ) دادم ! با این وضعیت تعیین خسارت برای زیان دیده ؟ اصلا حقی بایشان قائل نیست تا قانونی هم نوشته شود . خیلی عنایت بفرمایند اداره دولتی بی خاصیت می سازند . مثل سازمان حمایت از تولیدکننده و مصرف کننده ! من که سر درنمی آوریم یک همچو سازمان چه طوری می تواند همزمان از تولید کننده و مصرف کننده حمایت کند ( آشتی دادن گرگ و میش )

    • حسین says:

      ناشناس عزیز
      درست گفتی. برداشتن بار سیاست از دوش اقتصاد مهمترین معضل اصلاحات اقتصادی است دقیقاً به دلیل اینکه سیاستمداران باید این اصلاح را انجام دهند که به نوعی تسلسل است. البته این تسلسل به محکمی تسلسل فلسفی نیست که غیر قابل حل باشد. تجربۀ برخی کشورها نشان می دهد که این حلقه قابل شکستن است.
      داستان سازمان حمایت از مصرف کننده و تولید کننده هم که فوق العاده است وجود آن شاید بهترین نشانه باشد از اینکه نحوۀ نگرش تصمیم گیران به اقتصاد اشکال اساسی دارد.

  4. طاهر says:

    از لحاظ تیتر
    http://www.tabnak.ir/fa/news/239336/تمدن-کارخانه-های-شیر-رحم-ندارند
    ترحم رو چطوری میشه در قیمت گذاری لحاظ کرد؟

    • حسین says:

      جالب اینجا است که نمی گوید به دلیل کنترل دولتی بر قیمتها دامداران دارند ورشکست می شوند یا نمی گوید دولت با ندادن پول کالاهایی که از تولید کنندگان خریده دارد آنها را ورشکست می کند.
      هر وقت که سعی می کنند ترحم یا ایثار یا نوعدوستی یا امثال اینها را وارد تولید کنند باید انتظار داشته باشیم که وضع بدتر شود. هر وقت پذیرفتند که ما آدمهای معمولی دنبال «پول» هستیم می شود امید داشت که کارها کمی بهتر شود.

  5. علی says:

    سلام سوالی که برای من همیشه مطرح است این است که داشتن نفت به سود ما است یا به ضررمان، همان طور که می دانید از آنجایی که در آمد اصلی صادرات ایران از طریق صادرات نفت و مشتقات آن می باشد لذا همواره اقتصاد ایران مستعد بیماری به نام » بیماری هلندی» خواهد بود.

    • حسین says:

      ایران مستعد بیماری هلندی است و گاهگاهی اثرات این بیماری بروز شدت می یابد. ولی اثر نفت در بیماری هلندی خلاصه نمی شود. به نظرم در حال حاضر نظر غالب این است که اثر نفت بستگی به سایر متغیرهای اقتصادی از جمله نوع سیاستهای اجرا شده دارد که خود تابعی از ساختار قدرت است. (کلمۀ «نهادها» را به کار نمی برم که ابهامش بیشتر از روشنگری اش است).
      نفت اثرات مثبت و منفی زیادی داشته است. اثرات منفی آن را می شود در نوشته های زیادی دید. اما سوبسیدی که دولتهای قرن اخیر با اتکا به پول نفت در بهداشت و آموزش پرداخت کرده اند اثر مثبت زیادی داشته است.

  6. سروش says:

    بااجازه حسین گرامی
    علی عزیز ، نفت و سایر ذخایر و اشیا ، بخودی خود نه خوب اند ونه بد . این نحوه بهره برداری انسان است که به آنها صفت خوبی و بدی می دهد . این نعمت های خدادادی را انسان می توانند به فرصت و یا تهدید تبدیل کنند.بهمین جهت گفته اند خدایا به کسی که عقل دادی چه ندادی ؟ به آن کس که عقل ندادی چه دادی ؟ البته این روایت صورت ساده شده مسئله است . خدا به همه عقل داده این خود بشر است که آن را پرورش می دهد و استفاده می کند. ( ظاهرا از مبدا کمی پائین تر بیائیم این اولاد آدم – تکیه کلام مرحوم علامه جعفری – فاعل مختار است ، اشیاء و طبیعت اسیر این موجود 2 پا است !) .

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: